قنات گناباد، شاهکار مدیریت آبی

به گزارش گناباد تایمز و به نقل از مرکز اطلاع رسانی و روابط عمومی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری از معاونت میراث فرهنگی، درحال حاضر بیش از ۴۰ هزار قنات در سطح کشور وجود دارد که بسیاری از آن ها به دلیل ناکارآمدی در مدیریت آب و حفر بی رویه چاه های غیرمجاز خشک شده و رها مانده اند.

پرونده زنجیره ای ثبت جهانی قنات های کشور در فهرست یونسکو برای نخستین بار در کشور با همکاری سه جانبه وزارت نیرو، وزارت جهاد و کشاورزی و سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری تدوین شده است. این پرونده در شرایطی برای ثبت جهانی در یونسکو پیشنهاد شده است که ایران در شرایط کنونی با بحران شدید آب و خشکسالی مواجه است.

محمد حسن طالبیان معاون میراث فرهنگی کشور پرونده زنجیره ای ثبت جهانی قنات های ایران را در بازخوانی تاریخ و استفاده از تجارب گذشتگان در حفظ منابع آبی کشور در شرایط کنونی مناسب می داند.

او به ویژگی نخستین قنات شاخص ایران در فهرست ۱۱ گانه قنات های ایران که در پرونده زنجیره ای قنات های کشور برای ثبت جهانی به یونسکو ارسال می شود اشاره می کند و می گوید: قنات قصبه گناباد از مهمترین قنات های کشور است که شاهکارنبوغ بشر و از ابداعات نیاکان ما در احصاء و مدیریت منابع آبی است.

طالبیان افزود: گناباد در گذشته منطقه ای بود که آب در آن جاری نبود و چشمه ای نیز از دل این سرزمین خشک نمی جوشید اما  مردم منطقه ۲۵۰۰ سال پیش با حفر قنات موجب رونق این خطه و شکل گیری مناطق مسکونی شدند.

به گفته معاون میراث فرهنگی کشور، قنات قصبه گناباد، در سرزمینی حفر شده است که میزان باران متوسط در آن به بالاتر از ۱۶۰ میلی متر نمی رسد. با این وجود این قنات کهن ترین قنات کشور است که بیش از ۲۵۰۰ سال آب دارد و هنوز زنده است.

محمدحسن طالبیان استقرار انسان در منطقه خراسان جنوبی را با حفر قنات ها مرتبط می داند و می گوید: بیابان گناباد در گذشته فاقد رودخانه و چشمه بود و نمی توانست دارای منابع آبی باشد. استقرار انسان نیز در خراسان جنوبی تا زمان یافت نشدن آب ممکن نشد و حفر قنات در این منطقه موجب استقرار و وابستگی ساکنان منطقه به قنات شد.

او عمق مادر چاه قنات قصبه گناباد را بیش از ۳۰۰ متر عنوان کرد و گفت: از آنجایی که قنات گناباد یکی از عمیق ترین قنات های کشور است و اندازه گیری عمق مادرچاه آن خطرناک و ریسک پذیر است اما بررسی هایی که با ابزارهای جدید در دو «میل چاه» عقب تر از قنات گناباد انجام شد ۲۴۰ متر عمق را نشان داد. در سفرنامه ناصرخسرو نیز آمده است که کودکی در مادر چاه قنات قصبه گناباد افتاد و بیش از ۷۰۰ گز رسن طناب برای نجات دادن او به داخل چاه انداخته شد. این میزان طناب برابر با ۳۲۰ متر است. این امر نشان می دهد که عمیق ترین مادر چاه قنات در جهان متعلق به قنات قصبه گناباد است.

معاون میراث فرهنگی کشور در خصوص ویژگی های قنات قصبه گناباد می گوید:  قنات در لایه ای از خاک حفر شده که سازه آن می‌تواند آب را در خود نگاهداری کند و مردم می‌توانستند در آب بند و اتاقک بالای آب بند که به چاه «بالاخانه دار» معروف است آب را برای زمستان ذخیره کنند و از ذخایر زیرزمینی استفاده نکنند. برخلاف انسان امروز که بدون توجه به تجربیات ارزشمند گذشته با حفر چاه های غیرمجاز ذخایر آب زیرزمینی را نابود می‌کند و موجب فرونشست‌های عمیق در بسیاری از شهرهای کشور شده است.

او گفت: ۱۷ سال است در خراسان جنوبی خشکسالی آمده اما آب قنات قصبه گناباد همچنان گوارا است. حتی در این سالها که سازمان میراث فرهنگی به موضوع قنات ها توجه کرد، آب قنات قصبه گناباد نیز به دلیل لایه روبی های انجام گرفته یک و نیم برابر افزایش یافت. این اتفاق در هیچ دوره‌ای از تاریخ ایران مشاهده نشده بود و این نخستین بار است که به دلیل فعالیت سازمان میراث فرهنگی در ثبت و کمک به حفاظت از قنات‌ها آب قنات قصبه گناباد برغم خشکسالی طولانی افزایش داشته است.

آنطور که معاون میراث فرهنگی کشور می گوید، قنات قصبه گناباد مزارع ۳ شهر را سیراب می کرد که هم اکنون بقایای این شهرها موجود است.

طالبیان می گوید: مهندسی قنات قصبه گناباد از تکنولوژی بسیار پیشرفته برخوردار بود به گونه‌ای که آب پس از سیراب کردن یک منطقه بار دیگر به زیر زمین هدایت می‌شد تا به قنات بعدی برسد. این روش که به قمش معروف است یک کانال آبرسانی زیرزمینی است که در قنات قصبه گناباد و به صورت ترکیبی استفاده می شد.

به گفته معاون میراث فرهنگی کشور، موضوع بسیار مهم دیگر در قنات قصبه گناباد ساختار قنات است. این قنات دارای یک تونل مرکزی با شاخه‌های اصلی و فرعی است که ارتفاع گالری‌ها یا تونل ها به طور میانگین در حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ سانتی متر و در جاهایی ارتفاع بیشتر دارند و به گونه ای حفر شده‌اند که امکان لایروبی آن‌ها وجود داشته باشد. همچنین قنات قصبه گناباد به دلیل عمق زیادی که دارد از آب باران و گسل های زیرزمینی تغذیه نمی شود.  بلکه از آب‌های فسیلی که میلیاردها سال پیش ایجاد شده‌اند سیراب می‌شود.  

طالبیان افزود: از آنجا که قنات قصبه گناباد از آب‌های فسیلی تغذیه می کند با تغییرات اقلیمی آب قنات و میزان ذخیره آب کم و زیاد نمی‌شود.

وی یادآور شد که در حال حاضر میزان آب دهی قنات گناباد ۱۴۰ لیتر در ثانیه است که البته در برخی دوره ها دو تا سه برابر نیز افزایش داشته است.