اوضاع‌ اقتصادی‌ خانواده‌ آیه‌ الله خزعلی‌ نابسامان‌ بود تا آنجا که‌ مادرش‌، مرØÙˆÙ…‌ ربابه‌، مجبور بود Ù…ØØµÙˆÙ„ات‌ غذایی‌ خانگی‌، از قبیل‌ ترشی‌ تهیه‌ کند Ùˆ آن‌ را Ø¨ÙØ±ÙˆØ´Ø¯ تا کمکی‌ برای‌ مخارج‌ خانواده‌ باشد. آقای‌ خزعلی‌ ده‌ ساله‌ بود که‌ به‌ همراه‌ خانواده‌ Ùˆ برخی‌ از بستگان‌ به‌ مشهد مقدس‌ مهاجرت‌ کرد Ùˆ در آنجا روزگار گذرانید.
دوران‌ ØªØØµÛŒÙ„‌
آیه‌ الله خزعلی‌، در Û¶ یا Û· سالگی‌ به‌ مکتب‌ خانه‌ Ù…ØÙ„ه‌ «سرسوزنی‌» در بروجرد Ø±ÙØªâ€Œ. معلّم‌ او ÙØ±Ø¯ÛŒâ€Œ بود به‌ نام‌ «سید Ø¬Ø¹ÙØ± شیرازی‌» که‌ در مسجد Ù…ØÙ„ّه‌ درس‌ Ù…ÛŒâ€ŒÚ¯ÙØªâ€Œ. با هجرت‌ به‌ مشهد به‌ دبستان‌ Ø±ÙØªâ€Œ Ùˆ پس‌ از قبولی‌ در Ø§Ù…ØªØØ§Ù†â€ŒØŒ در کلاس‌ چهارم‌ ابتدایی‌ مشغول‌ به‌ ØªØØµÛŒÙ„‌ شد Ùˆ همواره‌ از شاگردان‌ نمونه‌ کلاس‌ بود. پس‌ از پایان‌ رساندن‌ کلاس‌ ششم‌ ابتدایی‌، به‌ دبیرستان‌ Ø±ÙØªâ€Œ. در آن‌ زمان‌ در مدارس‌، زبان‌ ÙØ±Ø§Ù†Ø³ÙˆÛŒâ€Œ تدریس‌ می‌شد؛ وی‌ نیز به‌ ÙØ±Ø§Ú¯ÛŒØ±ÛŒâ€Œ زبان‌ ÙØ±Ø§Ù†Ø³Ù‡â€Œ مشغول‌ بود که‌ بعدها آن‌ را رها کرد.
در سن‌ Û±Û· سالگی‌ Ù€ هم‌ زمان‌ با سقوط‌ ØÚ©ÙˆÙ…ت‌ رضاشاه‌ Ùˆ اشغال‌ ایران‌ از سوی‌ متÙقین‌ Ù€ به‌ کار نوشتن‌ دخل‌ Ùˆ خرج‌ مغازه‌ای‌ Ùˆ توزیع‌ جنسها بین‌ کسبه‌ سرگرم‌ بود تا از این‌ راه‌، به‌ امرار معاش‌ خانواده‌ کمک‌ کند که‌ ناگهان‌، بارقه‌های‌ اشتیاق‌ به‌ علوم‌ ØÙˆØ²ÙˆÛŒâ€Œ Ùˆ ØªØØµÛŒÙ„‌ ØÙˆØ²Ù‡â€Œ علمیه‌ مشهد دل‌ Ùˆ جانش‌ را شعله‌ ور ساخت‌؛ به‌ گونه‌ای‌ که‌ کار Ùˆ کسب‌ را وانهاد، به‌ ØªØØµÛŒÙ„‌ علوم‌ دینی‌ روی‌ آورد.
مقدمات‌ را در ØÙˆØ²Ù‡â€Œ مشهد ÙØ±Ø§ Ú¯Ø±ÙØªâ€Œ Ùˆ برای‌ ØªØØµÛŒÙ„‌ سطوØâ€Œ به‌ سراغ‌ استادان‌ ممتاز آن‌ دیار Ø±ÙØªâ€Œ. دو سال‌ قبل‌ از ازدواج‌ راهی‌ قم‌ شد تا از Ù…ØØ¶Ø± بزرگان‌ آن‌ شهر مقدس‌ نیز بهره‌ گیرد Ùˆ برای‌ نخستین‌ بار در درس‌ خارج‌ Ùقه‌ آیه‌الله بروجردی‌ (ره‌) Ùˆ خارج‌ اصول‌ امام‌ خمینی‌ (ره‌) ØØ§Ø¶Ø± شد که‌ این‌ مسأله‌ تا سالها ادامه‌ داشت‌. همچنین‌ وی‌ در زمینه‌ ÙلسÙه‌ Ùˆ ØªÙØ³ÛŒØ± نیز از استادان‌ بسیاری‌ در ØÙˆØ²Ù‡â€Œ علمیه‌ قم‌ بهره‌ برد.
استادان‌ و دوستان‌
آیه‌ الله خزعلی‌ در طول‌ دوران‌ ØªØØµÛŒÙ„‌ خود از Ù…ØØ¶Ø± استادان‌ ممتاز Ùˆ وارسته‌ بسیاری‌ بهره‌ برده‌ است‌. نخستین‌ استاد وی‌، مرØÙˆÙ…‌ سید Ø¬Ø¹ÙØ± شیرازی‌ بود که‌ در مکتب‌ خانه‌ به‌ ایشان‌ قرآن‌ Ùˆ مسائل‌ مذهبی‌ را آموخت‌. وی‌ از اینکه‌ نخستین‌ استادش‌ یکی‌ از ÙØ±Ø²Ù†Ø¯Ø§Ù†â€Œ پاک‌ ØØ¶Ø±Øªâ€Œ زهرا Û³ بوده‌ اظهار خرسندی‌ می‌کند Ùˆ آن‌ را به‌ ÙØ§Ù„‌ نیک‌ می‌گیرد.
با شروع‌ به‌ ØªØØµÛŒÙ„‌ در ØÙˆØ²Ù‡â€Œ مشهد، صرÙ‌ Ùˆ Ù†ØÙˆ را نزد شیخ‌ علی‌ اکبر دامغانی‌ ÙØ±Ø§ Ú¯Ø±ÙØªâ€Œ Ùˆ کتاب‌ مغنی‌ اللبیب‌ را نزد Ù…ØÙ‚ق‌ قوچانی‌ خواند. معالم‌ Ùˆ لمعه‌ Ùˆ قوانین‌ را نزد سید اØÙ…د یزدی‌ آموخت‌. رسائل‌، مکاسب‌ Ùˆ Ú©ÙØ§ÛŒÙ‡â€Œ را نزد مرØÙˆÙ…‌ شیخ‌ هاشم‌ قزوینی‌ Ùˆ بخشی‌ از Ú©ÙØ§ÛŒÙ‡â€Œ را نزد شیخ‌ مجتبی‌ قزوینی‌ ÙØ±Ø§Ú¯Ø±Ùت‌. این‌ دو، از استادان‌ ممتاز ØÙˆØ²Ù‡â€Œ علمیه‌ مشهد در علم‌ Ùˆ عمل‌ بودند که‌ آثار علمی‌ Ùˆ معنوی‌ ایشان‌، هنوز در میان‌ شاگردانشان‌ Ùˆ در رشد Ùˆ تعالی‌ ØÙˆØ²Ù‡â€Œ علمیه‌ مشهد باقی‌ است‌.
آیه‌ الله خزعلی‌ در قم‌، در درس‌ خارج‌ Ùقه‌ آیه‌ الله بروجردی‌ (ره‌) Ùˆ درس‌ خارج‌ Ùقه‌ ØØ¶Ø±Øªâ€Œ امام‌ خمینی‌ (ره‌) شرکت‌ کرد. وی‌ همچنین‌ مدتی‌ در درس‌ آیه‌ الله بهجت‌ ØØ§Ø¶Ø± شد Ùˆ از Ù…ØØ¶Ø± این‌ مرد بزرگ‌ نیز کسب‌ Ùیض‌ کرد. در بخش‌ ÙلسÙه‌، اشارات‌ را نزد مرØÙˆÙ…‌ ØØ§Ø¬â€Œ شیخ‌ جواد خندق‌آبادی‌ تهرانی‌ خواند Ùˆ در درس‌ منظومه‌ Ùˆ Ø§Ø³ÙØ§Ø± علامه‌ طباطبایی‌ ØØ§Ø¶Ø± شد.
آیه‌ الله خزعلی‌ در دوران‌ ØªØØµÛŒÙ„‌ Ùˆ مبارزه‌ با طلاب‌ Ùˆ ÙØ¶Ù„ای‌ بسیاری‌ همراه‌ بود که‌ از میان‌ آنان‌ می‌توان‌ به‌ شهید آیه‌ الله مطهری‌، شهید آیه‌ الله بهشتی‌ Ùˆ آیه‌ الله ربانی‌ شیرازی‌ اشاره‌ کرد.
ÙØ¹Ø§Ù„یتهای‌ علمی‌ Ùˆ ÙØ±Ù‡Ù†Ú¯ÛŒâ€Œ
آیه‌ الله خزعلی‌ در سالهای‌ ØªØØµÛŒÙ„‌ Ùˆ مبارزه‌ خدمات‌ ÙØ±Ù‡Ù†Ú¯ÛŒâ€Œ Ùˆ علمی‌ شایانی‌ به‌ جامعه‌ اسلامی‌ ارزانی‌ داشته‌ است‌. مهم‌ترین‌ خدمت‌ ÙØ±Ù‡Ù†Ú¯ÛŒâ€Œ ایشان‌ در دوره‌ طاغوت‌، تنویر اÙکار عمومی‌ Ùˆ آگاه‌ کردن‌ جوانان‌ مستعدّ Ùˆ انقلابی‌ از خطرهای‌ موجود، همچون‌ جریانهای‌ التقاطی‌ Ùˆ تز اسلام‌ منهای‌ Ø±ÙˆØØ§Ù†ÛŒØªâ€Œ Ùˆ مبارزه‌ با جریان‌ روشنÙکری‌ غیر متعهّد بود. وی‌ در سخنرانیهای‌ خود همواره‌ بر اسلام‌ ناب‌ Ùˆ اصیل‌ پای‌ Ù…ÛŒâ€ŒÙØ´Ø±Ø¯ Ùˆ جوانان‌ را به‌ اÙنس‌ با علما Ø±ÙˆØØ§Ù†ÛŒÙ‘ت‌ شیعه‌ Ùˆ پرهیز از ÙØ±Ø§Ú¯ÛŒØ±ÛŒâ€Œ اسلام‌ از دست‌ دیگران‌ دعوت‌ می‌کرد.
در زمینه‌ ÙØ¹Ø§Ù„یتهای‌ علمی‌، تنها اثری‌ که‌ از وی‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌، ØªÙØ³ÛŒØ± سوره‌ ÙØ§ØªØÙ‡â€Œ الکتاب‌ است‌. همچنین‌ او بر شعرهای‌ عینیّه‌ ابن‌ ابی‌ Ø§Ù„ØØ¯ÛŒØ¯ درباره‌ امیرمؤمنان‌ Û· شرØÛŒâ€Œ نگاشته‌ است‌ Ùˆ در زمینه‌های‌ قرآنی‌ نیز تلاشهایی‌ انجام‌ داده‌ است‌. بیشتر مطالعات‌ Ùˆ ÙØ¹Ø§Ù„یتهای‌ ایشان‌ درباره‌ قرآن‌ Ùˆ نهج‌ البلاغه‌ است‌.
ÙØ¹Ø§Ù„یتهای‌ سیاسی‌ Ùˆ تبعید در گناباد
بخش‌ زیادی‌ از زندگی‌ آیه‌ الله خزعلی‌ به‌ مبارزه‌ با رژیم‌ طاغوت‌ مصروÙ‌ شده‌ است‌. او در ÙØ§Ø¬Ø¹Ù‡â€Œ مسجد گوهرشاد در مشهد، نوجوانی‌ ده‌ ساله‌ بود که‌ ÙØ±Ø¯Ø§ÛŒâ€Œ ØØ§Ø¯Ø«Ù‡â€ŒØŒ با پدرش‌ در Ù…ØÙ„‌ ØØ§Ø¶Ø± شده‌ بود Ùˆ خود می‌گوید ÙØ¬Ø§ÛŒØ¹â€Œ رژیم‌ پهلوی‌ چنان‌ بود که‌ بر من‌ تأثیر گذاشت‌ Ùˆ آن‌ شب‌، تب‌ کردم‌! از آغازین‌ ØØ±Ú©ØªÙ‡Ø§ÛŒâ€Œ ایشان‌ در مبارزه‌ بر ضد رژیم‌ شاه‌، تبلیغ‌ در Ø±ÙØ³Ù†Ø¬Ø§Ù†â€Œ Ùˆ Ø§ÙØ´Ø§ÛŒâ€Œ ماهیت‌ شاه‌ بر سر منبر بود که‌ به‌ دست‌گیری‌ ایشان‌ Ùˆ تبعید به‌ گناباد انجامید.
در ماجرای‌ انجمنهای‌ ایالتی‌ Ùˆ ولایتی‌، آیه‌ الله خزعلی‌ همواره‌ در کنار امام‌ (ره‌) بود Ùˆ از جمله‌، ØØ§Ù…ل‌ پیام‌ ایشان‌ برای‌ علمای‌ نجÙ‌ آباد شد. همچنین‌ وی‌ در هیجدهم‌ ÙØ±ÙˆØ±Ø¯ÛŒÙ†â€Œ ماه‌ Û±Û³Û´Û³ به‌ دیدار امام‌ Ø±ÙØªâ€Œ. امام‌ (ره‌) به‌ تازگی‌ آزاد شده‌ بود Ùˆ روزنامه‌ اطلاعات‌ در آن‌ زمان‌ مطلبی‌ نوشته‌ بود مبنی‌ بر اینکه‌ امام‌ با دستگاه‌ شاه‌ کنار آمده‌ Ùˆ آزاد شد.
این‌ مطلب‌ باعث‌ تأثر امام‌ شده‌ بود در جلسه‌ای‌ که‌ چند روز بعد در Ùیضیه‌ تشکیل‌ شده‌ بود، آیه‌ الله خزعلی‌ به‌ دستور امام‌ بر سر منبر Ø±ÙØªâ€Œ Ùˆ ماهیّت‌ کذب‌ مطلب‌ روزنامه‌ اطلاعات‌ را Ø§ÙØ´Ø§ کرد. این‌ سخنرانی‌، در آن‌ روزگار، به‌ دلیل‌ ØÙ…اسی‌ Ùˆ مستØÚ©Ù…‌ بودن‌، مشهور شد.
آیه‌ الله خزعلی‌ در طول‌ دوران‌ رژیم‌ شاه‌، یک‌ بار در زندان‌ قزل‌ قلعه‌ زندانی‌ شد Ùˆ سه‌ بار تبعید شد. تبعید نخست‌ ایشان‌ به‌ گناوه‌ Ùˆ دامغان‌ بود که‌ سه‌ سال‌ به‌ طول‌ انجامید. تبعید دوم‌ به‌ زابل‌ بود Ùˆ در تبعید سوم‌ پنهان‌ شد Ùˆ روی‌ نشان‌ نداد. در این‌ زمان‌ بود که‌ ØØ¶Ø±Øªâ€Œ آیت‌ الله‌ خامنه‌ای‌ در مخÙیگاه‌ به‌ دیدار ایشان‌ Ø±ÙØªÙ‡â€Œ Ùˆ با هم‌ از نزدیک‌ آشنا شدند.
آیه‌ الله خزعلی‌ در گزارشهای‌ ساواک‌، Ø±ÙˆØØ§Ù†ÛŒâ€Œ Ø§ÙØ±Ø§Ø·ÛŒâ€ŒØŒ اخلال‌ گر Ø·Ø±ÙØ¯Ø§Ø± خمینی‌ نامیده‌ شده‌ بود. در تبعید سوم‌ وی‌ پنهان‌ شده‌ بود تا ساواک‌ نتواند او را دستگیر کند. در این‌ هنگام‌ خبر شهادت‌ ÙØ±Ø²Ù†Ø¯Ø´â€Œ در قم‌ به‌ دست‌ او می‌رسد. آیه‌ الله خزعلی‌ در تشییع‌ جنازه‌ ÙØ±Ø²Ù†Ø¯Ø´â€Œ شرکت‌ می‌کند. او هرگز در تشییع‌ ÙØ±Ø²Ù†Ø¯Ø´â€ŒØŒ اشک‌ نریخت‌ Ùˆ خدا را در آن‌ مصیبت‌ سپاس‌ Ù…ÛŒâ€ŒÚ¯ÙØªâ€Œ.
امضای‌ آیه‌ الله خزعلی‌ در بسیاری‌ از بیانیه‌ها در مرجعیت‌ امام‌ (ره‌) Ùˆ لزوم‌ مبارزه‌ با رژیم‌ شاه‌ به‌ چشم‌ می‌خورد. همچنین‌ وی‌ در دوره‌ طاغوت‌، همکاری‌ نزدیکی‌ با جامعه‌ مدرسین‌ ØÙˆØ²Ù‡â€Œ علمیه‌ قم‌ Ùˆ اعضای‌ آن‌ داشته‌ است‌ Ùˆ در مبارزات‌ آن‌ مرکز با رژیم‌ شاه‌ به‌ طور جدی‌ شرکت‌ می‌کرده‌ است‌.
از دیگر ÙØ¹Ø§Ù„یتهای‌ او در پیش‌ از انقلاب‌ اسلامی‌، ØÙ…ل‌ پیامهای‌ امام‌ (ره‌) به‌ آیه‌ الله سید کاظم‌ شریعتمداری‌ Ùˆ همچنین‌ Ø¯Ø±ÛŒØ§ÙØªâ€Œ پاسخ‌ آیه‌ الله شریعتمداری‌ به‌ امام‌(ره‌) بوده‌ است‌.
ØØ¶Ø±Øªâ€Œ آیه‌ الله خزعلی‌ پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ نیز ÙØ¹Ø§Ù„یتهای‌ گسترده‌ای‌ برای‌ پیشبرد انقلاب‌ انجام‌ داده‌ است‌. وی‌ در این‌ سالها، همواره‌ یار صدیق‌ امام‌ خمینی‌ (ره‌) Ùˆ رهبر معظم‌ انقلاب‌ اسلامی‌، ØØ¶Ø±Øªâ€Œ آیه‌ الله خامنه‌ای‌ بوده‌ Ùˆ همواره‌ مردم‌ را به‌ پیروی‌ از ولایت‌ مطلقه‌ Ùقیه‌، Ùˆ شناخت‌ هوشمندانه‌ توطئه‌های‌ دشمن‌ Ùˆ نیز مبارزه‌ با خط‌ Ù†ÙØ§Ù‚‌ تشویق‌ می‌کرده‌ است‌.
آیه‌ الله در طول‌ دوران‌ جنگ‌ تØÙ…یلی‌ بارها در جبهه‌ها ØØ¶ÙˆØ± ÛŒØ§ÙØªâ€Œ Ùˆ همواره‌ مایه‌ دلگرمی‌ رزمندگان‌ اسلام‌ بوده‌ است‌.