هیچ مصلحتی بالاتر از حق و عدالت نیست

توسعه فراگیر درهرجامعه ای، مشروط به اعمال قاطعیت درمجازات متخلفین ازسوی رهبران ودست اندرکاران عالی رتبه حکومت هاست

بنابر بینش سیاسی امیرالمومنین علیه السلام  قانون گریزی و تمرد از دستورات حکومت، آفت عمده سیاسی است. امام علیه السلام  با صراحت از همگان و علی الخصوص مومنین  می خواهد که در مقابل تعدی و تجاوز و اعمال خلاف بی تفاوت نبوده و با قلب و زبان و حتی شمشیر با آن مخالفت نموده و از آن بیزاری جویند و چنین عملی را مایه هدایت و یقین قلبی می داند (( هان ای مؤمنان! هر آن کس تعدی و تجاوزات را ببیند، و عمل خلافی را که بدان دعوت می شود مشاهده کند و سپس با قلب خویش از آن برائت جوید، به تحقیق به سلامت رسته و از مجازات رهیده است. و هر آن کس با زبان به مخالفت پردازد، مأجور بوده و این از اولی برتر است. و هر که با شمشیر به مخالفت برخیزد، تا کلمه خداوند برافراشته گردد و کلیه ستمکاران پست شوند، همانا چنین کسی راه هدایت را به درستی یافته و در این راه استقامت ورزیده و قلب خویش را با نور یقین فروزان ساخته است. (فیض الاسلام  ص۱۲۶۳، ۱۲۶۲)

از منظر امام علیعلیه السلام ، هیچ مصلحتی بالاتر از حق Ùˆ عدالت نیست Ùˆ سیاست نباید الزاماً توأم با خدعه Ùˆ دروغ Ùˆ عوامفریبی باشد Ùˆ نباید به خاطر هیچ مصلحتی مثل اعمال سیاستهای تاکتیکی، حتی موقتاً از حق Ùˆ عدالت دست کشید برخی از افراد ظاهراً مصلحت اندیش به امام اعتراض Ù…ÛŒ کردند Ú©Ù‡ چرا امام به مساوات در تقسیم سرانه بیت المال این قدر دقت Ù…ÛŒ کند Ùˆ سهم بزرگان Ùˆ نجبای عرب Ùˆ … با نودینان Ùˆ فرودستان مالی Ùˆ طبقه ضعیف را یکی Ù…ÛŒ گیرد، امام علیه السلام پاسخ Ù…ÛŒ دهد((آیا از من انتظار دارید از راه ستم بر ملت به پیروزی برسم؟! به خدا سوگند هرگز به چنین اقدامی دست نخواهم زد، تا ستاره ای در Ù¾ÛŒ ستاره ای طلوع Ù…ÛŒ کند. اگر مال متعلق به شخص من بود میان آنان به تساوی تقسیم Ù…ÛŒ کردم، اکنون Ú©Ù‡ مال مال خداست.

آگاه باشید که صرف مال در جایی که حق آن نیست اسراف است و تبذیر، و این کار، مرتکبین را در دنیا بالا برده و در آخرت فرو می آورد، در میان مردم عزیز می کند و نزد خدا خوار و خفیف می نماید و هیچ کس مال خود را نابجا مصرف نکرد و به نااهل نداد مگر آنکه خداوند او را از سپاسگزاری آن محروم ساخت و محبتشان را به دیگران متوجه ساخت پس اگر روزی زمین خورد و به کمک آنان محتاج شود، بدترین دوستان و پست ترین یاران همینها خواهند بود.»[ شهیدی ص ۱۲۴)

به اعتقاد ان بزرگوار  مقابله با متخلفان ،ضامن  سلامت جامعه و نظام است . ازاین رو است که نهایت قاطعیت را دربرابر متخلفان و قانون گریزان روا می داشتند و قاطعانه با آن برخورد می کردند. این موضوع را می توان دراغلب نامه هایی که حضرت به والیان خود ارسال می فرمودند پی گیری کرد.

او حتی مسئولانی را که درمقابله با این پدیده و آفت اجتماعی، کوتاهی می ورزیدند یا از خود سهل انگاری نشان می دادند به شدت مورد ملامت و سرزنش قرارمی دادند.

برای نمونه، هنگامی Ú©Ù‡ حضرت متوجه خیانت زیادبن ابیه، جانشین حاکم بصره (عبداله بن عباس) Ù…ÛŒ شود، نامه ای تهدیدآمیزخطاب به ÙˆÛŒ Ù…ÛŒ نویسد((به خدا سوگند Ù…ÛŒ خورم، سوگندی به راستی Ú©Ù‡ اگر به من خبر دهند Ú©Ù‡ تو در حق مسلمانان خیانت کرده ای Ú†Ù‡ Ú©Ù… Ùˆ Ú†Ù‡ زیاد – چنان برتو سخت گیرم Ú©Ù‡ فقیر Ùˆ درمانده از مخارج زندگی Ùˆ ندار Ùˆ پریشانحال گردی))  “

Ùˆ یا درمورد دیگر، هنگامی Ú©Ù‡ درباره عبدالله بن عباس – پسر عموی حضرت Ùˆ از اصحاب پیامبر صلی الله علیه Ùˆ اله Ùˆ فردی صاحب نفوذ Ú©Ù‡ از نزدیکان حضرت نیز بشمار Ù…ÛŒ رود Ùˆ ازسوی امام (علیه السّلام) به عنوان حاکم یکی از مناطق منصوب شده بود به حضرت خبر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ مرتکب خلافی شده حضرت خطاب به ÙˆÛŒ نامه ای تند وتهدید آمیز Ù…ÛŒ نویسد((من تو را در امانت شریک خود داشتم، Ùˆ از هر کس به خویش نزدیکتر پنداشتم، Ùˆ هیچ یک از خاندانم براى یارى Ùˆ مددکارى‏ام چون تو مورد اعتماد نبود، Ùˆ امانتدار من نمى‏ نمود. پس چون دیدى روزگار پسر عمویت را بیازارد، Ùˆ دشمن بر او دست برد، Ùˆ امانت مسلمانان تباه گردید، Ùˆ این امت بى تدبیر Ùˆ بى‏ پناه، با پسر عمویت نرد مخالفت باختى Ùˆ با آنان Ú©Ù‡ از او به یکسو شدند به راه جدایى تاختى، Ùˆ با کسانى Ú©Ù‡ دست از یارى‏ اش برداشتند دمساز گشتى، Ùˆ با خیانتکاران هم آواز. پس نه پسر عمویت را یار بودى، Ùˆ نه امانت را کار ساز. گویى کوششت براى خدا نبود، یا Ø­Ú©Ù… پروردگار تو را روشن نمى‏ نمود، Ùˆ یا مى‏ خواستى با این امت در دنیایشان حیله بازى، Ùˆ در بهره‏ گیرى از غنیمت آنان دستخوش فریبشان سازى. (Û±) چون مجال بیشتر در خیانت به امت به دستت افتاد، شتابان حمله نمودى Ùˆ تند برجستى Ùˆ آنچه توانستى از مالى Ú©Ù‡ براى بیوه زنان Ùˆ یتیمان نهاده بودند بربودى. چنانکه گرگ تیز تک برآید Ùˆ بز زخم خورده Ùˆ از کار افتاده را برباید. پس با خاطرى آسوده، آن مال ربوده را به حجاز روانه داشتى Ùˆ خود را در گرفتن آن بزهکار نپنداشتى. واى بر تو گویى با خود چنین نهادى Ú©Ù‡ مرده ریگى از پدر Ùˆ مادر خویش نزد کسانت فرستادى. پناه بر خدا آیا به رستاخیز ایمان ندارى، Ùˆ از حساب Ùˆ پرسش بیم نمى‏ آرى؟ (Û²)

اى که نزد ما در شمار خردمندان بودى! چگونه نوشیدن و خوردن را بر خود گوارا نمودى حالى که مى‏ دانى حرام مى‏ خورى و حرام مى‏ آشامى و کنیزکان مى‏ خرى و زنان مى‏گیرى و با آنان مى‏ آرامى از مال یتیمان و مستمندان و مؤمنان و مجاهدانى که خدا این مالها را به آنان واگذاشته، و این شهرها را به دست ایشان مصون داشته؟ پس از خدا بیم دار و مال هاى این مردم را باز سپار، و اگر نکنى و خدا مرا یارى دهد تا بر تو دست یابم کیفریت دهم که نزد خدا عذرخواه من گردد، و به شمشیریت بزنم که کس را بدان نزدم جز که به آتش در آمد. به خدا اگر حسن و حسین چنان کردند که تو کردى از من روى خوش ندیدندى، و به آرزویى نرسیدندى، تا آنکه حق را از آنان بستانم و باطلى را که به ستمشان پدید شده نابود گردانم، و سوگند مى‏ خورم به پروردگار جهانیان که آنچه تو بردى از مال مسلمانان، اگر مرا روا بود، شادم نمى‏ نمود که به دستش آرم و براى پس از خود به میراث بگذارم. پس لختى بپاى که گویى به پایان کار رسیدى و زیر خاک پنهان گردیدى، و کردار تو را به تو نمودند. آنجا که ستمکار با دریغ فریاد برآرد و تباه کننده- عمر- آرزوى بازگشتن دارد. «و جاى گریختن نیست))( شهیدی صص ۳۱۳-۳۱۵)

آنچه که امام بر روی آن اهتمام داشت این بود که  میزان کار کارگزاران و کارمندان حکومت باید به طور دقیق و بدون اعمال سلیقه های شخصی و گروهی بلکه برابر قانون مورد ارزیابی قرارگیردوعدالت درمورد عموم به نحو یکسان رعایت شود. این کار موجب می شود که چنان که از سوی هریک از کارکنان، حس مسئولیت و  ابتکاری مشاهده شود که برای نظام وپیشرفت جامعه سودمند باشد مورد تکریم و تشویق قرارگیرند و بالعکس، چنانچه تخلف و تخطی توسط کسی در هریک از سطوح مدیریت جامعه مشاهده شود، بدون هیچ ملاحظه ای، تنبیه و مجازات اعمال گردد. این شیوه در جامعه سبب می شود که افراد لایق و کوشا در مجموعه نظام سیاسی و اجرایی کشور با دلگرمی و پشتکار به کار خویش ادامه دهند، استعدادهای خود را شکوفا سازند و درنتیجه، زمینه توسعه پایدار در کشور فراهم شود. حضرت، اهمیت این موضوع را در بندهای مختلف نامه ها و بخشنامه های حکومتی خود یادآور شدند. چنان که به مالک اشتر درخصوص نظارت بر عملکرد کارگزاران دولت می نویسند:

((پس مواظب کارهای آنان باش. و مراقبی راستگو و وفاپیشه برایشان بگمار که مراقبت نهایی تو در کارهایشان آنها را به رعایت امانت و مهربانی با رعیت وادار می کند.( شهیدی ص ۳۲۴)

آن بزرگوار  مصر به اجرای اصل نظارت به عنوان راهکار اجرایی تحقق عدالت اجتماعی بود از این رو  نه تنها به استانداران و نمایندگان خود در مناطق گوناگون این مطلب را گوشزد می کند و تخلف از آن را هشدار می دهد، بلکه بعضاً از روی دقت بر اجرای عدالت در جامعه، خود، افرادی را به عنوان پی گیری امور مربوط به اداره کشور و چگونگی عملکرد والیان به مناطق مختلف گسیل می دارد که از نمونه های آنان می توان به کعب بن مالک اشاره کرد که به عنوان مأمور تحقیق و تفحص ازسوی حضرت به مناطق و بلاد مختلف اسلامی روانه شد و حضرت به وی سفارش فرمودند که با دقت و رعایت امانت از مراکز دولتی بازرسی نماید و از یکایک کارکنان، طبق موازین شرعی، پرسش هایی را به عمل آورد تا ازنحوه عملکرد ومیزان فعالیت آنهاآشنا شود و مراتب را دقیقاً به حضرت گزارش دهد.

طبیعی است که برای بسط عدالت در جامعه و تداوم آن، ازطریق نظارت است که می توان با فساد اداری مبارزه کرد. به دیگر سخن، اساساً تحقق اصلاحات در سیستم اداری کشور منوط به نظارت و پی گیری جدی بر دستگاه های دولتی، بدون لحاظ سلیقه های شخصی و گروهی است و این امری است که امیرمؤمنان(علیه السّلام) کراراً بدان تأکید می نمایند.

از دیگر مواردی که امام به ان شدیدا حساسیت داشت بحث رشوه و ارتشا در سیستم حاکمیتی بود شکی نیست که وجود فساد و تقلب اقتصادی و اختلاس و ارتشا و رشد فزاینده آن در سیستم اداری هر کشور، باعث انحطاط جامعه و مانع رشد و توسعه جامعه می گردد ،و عدم مقابله با آن، نظام را از درون با خطری جدی مواجه می سازد. حضرت علی(علیه السّلام) نیز کراراً در بحث های مختلف به آن اشاره نموده اند و از آن به عنوان وسیله تباهی حکومت یاد کرده اند.

امام ریشه این امور را در کارگزاران ودست اندرکاران نظام سیاسی که عامل بروز این پدیده هستند می بینند. به این معنا که مسئولان ذی ربط، حقوق مردم را ایفا نمی کنند و مردم، ناگزیر حق خود را با اعطای رشوه می گیرند. امام(علیه السّلام) خطاب به سرداران لشکرها می فرمایند: ((اما بعد، آنان که پیش از شما بودند تباه گردیدند، چون حق مردم را ندادند تا آن را- به رشوت- خریدند و به راه باطلشان بردند، و آنان پیرو آن گردیدند))( شهیدی ص ۳۵۹)

آنچه مسلم است این که اگر این روش درمیان مردم رایج شود، به مرور زمان مردم به یک فرهنگ تبدیل می شود و همگان سعی می کنند  که همه خواسته های خود را با رشوه به دست آورند، هرچند حق آنها نباشد و دراینجاست که بازهم قربانی اصلی در جامعه عدالت اجتماعی می شود . چون رواج این پدیده شوم دربین مردم یک جامعه باعث می شود که حقوق افراد پایمال شود. لذا برمبنای نظام حکومتی امام علی(علیه السّلام)، دست اندرکاران حکومت موظفند که به طور زیربنایی و با تنظیم برنامه هایی، تمهیداتی را فراهم آورند تا زمینه پیدایش آن درهمه سطوح جامعه از میان برود.

امام نه تنها خود به اعمال و رفتار دیگران نظارت می کرد، بلکه همواره نگهبان و مراقب اعمال خود نیز بود زیرا با توجه به اینکه ایشان درطول مدت کوتاه خلافتشان به چهره برتر سیاسی  محسوب می شدند طبعا از سوی افراد و گروه ها هدایایی برای ایشان آورده می شد که بعضی از آنها از روی حسن نیت بود و امام (علیه السّلام) هم فورا این موضوع را متوجه شده و هدیه را قبول می کرد. ولی بعضی دیگر مربوط به افرادی بود که مقاصد و اهداف شومی را درپس این هدیه پنهان کرده بودند و امام(علیه السّلام) باز هم متوجه این موضوع می شدند و فورا از پذیرفتن آن خودداری می کردند.

در زمان خلافت امیرالمؤمنین (علیه السّلام) شخصی بنام اشعث بن فیس هدیه ای برای حضرت آورد و امام (علیه السّلام) ناراحت وخشمگین شد. خوب است اصل ماجرا را از زبان آن مرد مبارزه با فساد و ارتشای نظام اداری بشنویم. ((و شگفت‏تر از آن این که شب هنگام کسى ما را دیدار کرد، و ظرفى سرپوشیده آورد.- درونش حلوایى- سرشته،- با روغن و قند آغشته- چنانش ناخوش داشتم که گویى آب دهان مار بدان‏  آمیخته با زهر مار بر آن ریخته. گفتم: صله است یا زکات، یا براى رضاى خداست که گرفتن صدقه بر ما نارواست؟ گفت: نه این است و نه آن است بلکه ارمغان است. گفتم: مادر بر تو بگرید! آمده‏ اى مرا از راه دین خدا بگردانى یا خرد آشفته‏ اى یا دیو گرفته، یا به بیهوده سخن میرانى؟ به خدا، اگر هفت اقلیم را با آنچه زیر آسمانهاست به من دهند، تا خدا را نافرمانى نمایم و پوست جوى را از مورچه‏ اى به ناروا بربایم، چنین نخواهم کرد. و دنیاى شما نزد من خوارتر است از برگى در دهان ملخ که آن را مى‏ خاید و طعمه خود مى‏ نماید. على را چه کار با نعمتى که نپاید و لذتى که به سر آید؟ پناه مى‏بریم به خدا از خفتن عقل و زشتى لغزشها و از او یارى مى‏خواهیم.  ))( شهیدی صص ۲۵۹-۲۶۰)

کتابنامه

Û±) مصطفی ابراهیم Ùˆ…ØŒ معجم الوسیط، ØŒ بیروت- دار احیاء التراث العربی

۲) طباطبائی، سید محمد حسین (۱۳۶۳)؛ المیزان ،مترجم: سید محمد باقر موسوی همدانی، بنیاد علمی فرهنگی علامه طباطبائی،