ویژگی های منافق در آیات و روایات

حضرت امیر از زبان پیامبر اکرم(ص) متذکر Ù…ÛŒ شوند Ú©Ù‡ :”من از کفار Ùˆ مشرکین بر امتم بیمناک نیستم، آن Ú©Ù‡ من از او بر شما بیمناک هستم، منافق است.”

وجوب شناخت منافق از حیث مصداق و فراگیرشناسی و جریان شناسی، برای کسانی که ثروت و اعتبار و زمان بیت المال را در اختیار دارند بسیار لازم و ضروری است. زیرا عدم شناخت ابعاد وجودی منافق، راه را برای نفوذ ایشان در قلب و ذهن متصدیان قدرت باز می کند تا موجبات انحطاط سیاستهای کلان را میسر سازند.

اما قبل از شناخت مسائل فوق Ú©Ù‡ به فراخور حال تغییر Ù…ÛŒ کند، دانستن ابعاد “نفاق“ØŒ لازمه درک خطر تبعات همکاری با منافق است Ú©Ù‡ در اینجا به اختصار به بررسی ریشه کلمه نفاق، لوازم نفاق، آثار نفاق، ویژگی های نفاق Ùˆ در نهایت، راه های شناخت منافق Ù…ÛŒ پردازیم.

ریشه کلمه نفاق:

ماده «ن ، ف ، ق» در لغت عرب براى دو معناى اصلى و چند معناى فرعى به کار رفته است. دو معناى اصلى آن، یکى «تمام و فنا شدن» و دیگرى «پوشیده و پنهان داشتن» است. از معناى نخست ، استعمال‏ «نفق نفقه القوم» به معناى تمام شدن زاد و توشه است. در معناى دوم، واژه‏هاى «نفق» به معناى تونل و راه زیرزمینى و «نافقاء» در برابر «قاصعاء» به معناى یکى از دو سوراخ لانه موش صحرایى به کار رفته‏اند. قرآن با استخدام این لفظ براى کسى که کفر خود را پوشیده مى‏دارد و اظهار ایمان مى‏نماید ، به یکى از وجوه پنهان روح و بیمارى‏هاى نهان انسان اشاره کرد بر اساس این تشبیه ساخته شده است که منافق نیز داخل «نفق» یا «نافقاء» مى‏شود تا خود را پنهان بدارد و اگر بتواند بگریزد. با رواج این استعمال و کاربرد آن در دیگر مصداق‏ها، همچون انسان خیانتکار، ریاکار، توسعه معنایى نفاق افزون‏تر گشت؛

لوازم و ابراز نفاق:

حضرت علی علیه السلام  در نامه Û²Û· بیان Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ پیغمبر از دو چیز اظهار نگرانی کرده است: از نفاق Ùˆ منافق؛ Ùˆ دیگر این‌که از توده امت جاهل Ùˆ نادان باشند. پیامبر اکرم می‌فرمایند: “إنی لا أخاف علی امتی فقر Ùˆ Ù„Ú©Ù† أخاف علیهم سوء التدبیر؛ من از فقر Ùˆ نداشتن ثروت بر امتم بیمناک نیستم، آن چیزی Ú©Ù‡ من از آن نگران هستم سوء التدبیر است.” به تعبیر شهید مطهری، “منظور از سوء التدبیر همان فقر معنوی Ùˆ فکری Ùˆ فقر اندیشه است.” پس، از یک طرف متظاهر زیرک Ùˆ ریاکار Ùˆ از طرف دیگر مردم جاهل Ùˆ نادان، از لوازمات پیشبرد اهداف منافق است.

از این جهت است Ú©Ù‡ اهمیت توصیه مقام معظم رهبری مبنی بر فراگیری “بصیرت” روشن Ù…ÛŒ شود تا یکی از دو ابزار منافق یعنی جهل Ùˆ نادانی، خنثی Ùˆ فرصت پیاده کردن برنامه های شوم، از منافقین گرفته شود.

آثار نفاق:

در این مرحله بایستی نفاق هم مانند بسیاری از مفاهیم، در مراتب مختلف بررسی شود. بالاترین مرتبه نفاق، نفاق با خدای متعال است Ùˆ در مراتب پایین تر، نفاق با نظام، نفاق با یکدیگر Ùˆ نفاق با خود را Ù…ÛŒ توان متصور شد. از طرف دیگر، حضرت علی(ع) در حدیثی، فرایند تشکیل سرنوشت را این چنین تبیین Ù…ÛŒ کنند: “مواظب افکارت باش Ú©Ù‡ گفتارت را Ù…ÛŒ سازد، گفتارت رفتارت را Ù…ÛŒ سازد، رفتارت عادتت را Ù…ÛŒ سازد، عادتت شخصیتت را Ù…ÛŒ سازد Ùˆ در نهایت، شخصیتت سرنوشتت را Ù…ÛŒ سازد.”

پس افکار صادقانه یا افکار منافقانه(که منشاء آن کذب است)؛ تاثیر مستقیم بر افکار و در نهایت سرنوشت خواهد داشت. حال اگر جدولی به صورت ماتریسی در نظر بگیریم که یک بعد آن مراتب نفاق و بعد دیگر آن سیر افکار تا سرنوشت باشد، می توان به راحتی زوایای به روی کار آمدن فرد منافق در سطوح مختلف جامعه و نظام را مورد بررسی قرار داد و تبعات آن را پیش بینی کرد.

پس وقتی کسی در رفتار کنونی خود، دورو و منافقانه عمل می کند، ریشه در افکار نفاق آلود خود دارد و قطعا در آینده به سرنوشت خود یا نظامی که در آن تصدی امور را به عهده می گیرد، لطماتی جبران ناپذیر وارد خواهد کرد.

ویژگی های منافق:

ابن رجب حنبلى مى‏گوید :”نفاق از نظر شرعى دو گونه است: یکى نفاق اکبر Ùˆ آن این است Ú©Ù‡ انسان به‏ظاهر خود را مؤمن به خدا Ùˆ پیامبران Ùˆ روز قیامت نشان دهد. دوم نفاق اصغر یا نفاق عملى است Ùˆ آن این است Ú©Ù‡ انسان به‏ظاهر کارى کند Ùˆ قصدش چیز دیگرى باشد. Ú©Ù‡ منظور همان ظاهرسازى Ùˆ ریاکارى است؛

به استناد آیات و احادیث، برخی ویژگی های منافق در نوع اکبر یا اصغر به شرح ذیل است؛

شک و تردید:

امام علی علیه السلام Ù…ÛŒ فرماید:” Ú©Ù„ منافق مریب؛ تمام منافقین در Ø´Ú© Ùˆ تردید هستند.” مهم‏ترین ویژگى منافق از نوع اصغر، Ø´Ú© Ùˆ تردید درونى Ùˆ قلبى آنان است . چنین انسانى چون نتوانسته است به علم Ùˆ یقین نایل آید Ùˆ خود را از نظر فکرى Ùˆ روحى قانع سازد، در وادى حیرت Ùˆ تردید باقى مى‏ماند . به عبارتی منافق نمی تواند در بزنگاههای اجتماعی Ùˆ رویدادهای سیاسی؛ موضع گیری متقنی صورت دهد Ùˆ مرز خود را با عوامل فتنه روشن سازد.

چند رنگی:

امام علی علیه السلام Ù…ÛŒ فرماید:”عاده المنافقین تهزیع الاخلاق؛ به تغییر همواره خلق Ùˆ خوی خود عادت کرده است.” چون منافق نمی تواند به رای Ùˆ نظر خود استوار بماند Ùˆ مجبور به موضع گیری های متناقض Ù…ÛŒ شود، بایستی این توانایی را داشته باشد Ú©Ù‡ به تغییر خوی خودش عادت کند وگرنه نمی تواند در مسیر نفاق موفق عمل کند.

امام‏علی(ع) فرمودند:” إن أخوف ما أخاف علیکم إذا تفقه لغیر الدین؛ ترسناک‏ترین چیزى Ú©Ù‡ بر شما مى‏ترسم ØŒ آن است Ú©Ù‡ براى غیر دین تفقه شود.” از این رو، دنیاطلبى به بهانه امور اخروى، زشت‏ترین Ùˆ زیانبارترین Ùˆ خطرناک‏ترین گونه دنیاطلبى است. براى دنیا در دین تفقه مى‏کنند Ùˆ براى عمل نکردن مى‏آموزند Ùˆ سخن از آخرت را وسیله‏اى براى رسیدن به دنیا مى‏کنند، Ùˆ از این رو دیرتر از منافقان دیگر کشف Ùˆ رسوا مى‏شوند Ùˆ از پس سال‏ها مراقبت دائمى Ùˆ دقت کافى ØŒ از پرده برون مى‏افتند.

بنا بر آیات Ùˆ احادیث، از دیگر ویژگی های منافقین Ù…ÛŒ توان به؛ چاپلوسی، خلف وعده، دروغ گویی، خیانت، ناشکری، خودبزرگ بینی، پرخوری، ظاهرسازی Ùˆ …. اشاره کرد.

راه های شناخت منافق

لحن گفتار:

امام علی (ع) Ù…ÛŒ فرماید:” علی لسان المنافق شیطان ینطق؛ بر زبان منافق، شیطانی است Ú©Ù‡ سخن Ù…ÛŒ گوید.” لذا یکی از راه های شناخت منافق، دقت در سخنان ایشان است.

نحوه رفتار:

امام علی (ع) Ù…ÛŒ فرماید:” جز کافر Ùˆ منافق، حق را از مستحقش دور نکرد.” Ùˆ همچنین فرمود:” تکلف از اخلاق منافقان است.”

از این منظر، با دقت در نوع رفتار فرد و تطبیق رفتار با ویژگی های منافق، می توان به نفاق افکنی و ناسازگازی گفتار و رفتار وی پی برد.